Pussy Riot grrrls opgeslokt door de mensenrechtenmachine Pussy Riot grrrls opgeslokt door de mensenrechtenmachine

"What happened to the punk?"

, Atze de Vrieze

Pussy Riot grrrls opgeslokt door de mensenrechtenmachine

"What happened to the punk?"

Atze de Vrieze ,

Er komt voorlopig geen album van Pussy Riot, zo vertelden Nadezjda Tolokonnikova en Maria Aljochina gistermiddag in De Balie in Amsterdam. Het is natuurlijk naïef om te denken dat het de Russische activisten ook maar enigszins om de muziek te doen was. Maar tegelijkertijd is het toch ook vreemd dat de dames tijdens hun bezoek niet helemaal lijken te beseffen wat de aantrekkingskracht van hun band nu eigenlijk is.

Hoewel waarschijnlijk bijna niemand ooit een noot muziek van Pussy Riot gehoord heeft, was hun punk-act twee jaar geleden wereldnieuws. Met bivakmutsen, versterkers en een klein aggregaat ontheiligden ze een van de beroemdste orthodoxe kerken van Moskou. Hun proces haalde het wereldnieuws. Popsterren als Madonna, Peaches, Jarvis Cocker en Yoko Ono spraken hun steun uit, Lowlands startte (samen met Amnesty en 3voor12) een handtekeningenactie om de jonge vrouwen vrij te krijgen. Ineens was de popmuziek weer zo geëngageerd als in de jaren tachtig, toen grote sterren in actie kwamen voor de hongersnood in Afrika en voor de vrijlating van Nelson Mandela. Muzikanten zouden het verschil kunnen maken, was het gevoel. Een ouderwets idee, maar de actiebereidheid voor deze volkomen onbekende Russinnen was groot.

Zoals gezegd, weinig mensen zullen daadwerkelijk muziek van de meiden gehoord hebben. Er is geen album, en buiten hun protestacties treedt de groep niet op. Maar wie zoekt kan het materiaal wel vinden. Op IDFA draaide de film Pussy Vs Putin, dit weekend op Human Rights Watch in Amsterdam de fantastische film A Punk Prayer. Als twee dingen duidelijk zijn uit die twee films, dan is het wel dat de dames grote risico's namen, en dat ze zich daarvan bewust waren. Voor hun arrestatie zagen we al een geïmproviseerd optreden in een metrostation, midden op het Rode Plein en bovenop een trolleybus. Met duw- en trekwerk dat op dat moment nog net goed afloopt.

De kathedraal die ze kiezen is het absolute kroonjuweel van de conservatieve gemeenschap, een plek bovendien die nogal een trauma met zich meedraagt: de Sovjets vernietigden het gebouw, en pas decennia later kon het weer opgebouwd worden. Uitgerekend daar schreeuw-zingen ze feministische en anti-religieuze leuzen, en slogans tegen president Putin, die op ondemocratische wijze terug aan de macht gekomen is. De energie is wild, de adrenaline spat van de beelden af. Dit is politieke girl punk op het scherp van de snede. Niet omdat het sterke liedjes zijn of de dames goed kunnen zingen, maar omdat de acties letterlijk met gevaar voor eigen leven uitgevoerd worden. Anti-autoritair en compromisloos, met als wapen de muziek, op een manier die de Russen helemaal niet kennen.
 

Muzikale referenties vinden we veel meer in Amerika, met name bij de zogeheten 'riot grrrl' beweging begin jaren negentig, een scene die enigszins verbonden was met de grunge-beweging. Pussy Riot, de naam zou prima passen tussen Bratmobile, Lunachicks, Bikini Kill en Jack Off Jill. Het waren bands die de traditionele rol van de vrouw op allerlei manieren ter discussie stelden, te beginnen met het spelen van wilde punk. Hun teksten zijn feministisch-politiek, vaak seksueel van aard. De Pussy Riot songs hebben muzikaal niet al te veel om het lijf - het gaat vooral om het scanderen van leuzen - maar de connectie is onmiskenbaar. Bij de meeste Amerikanen in de jaren negentig stond techniek ook niet als nummer 1 op de prioriteitenlijst. Latere 'riot grrrls' als Chicks On Speed en Le Tigre deelden met Pussy Riot bovendien de kunstaspiraties. Pussy Riot is performance art, meer dan een echte band. De groep bestaat enkel in flashmobvorm. En dus is het geen toeval dat Peaches (riot grrrl pur sang) Pussy Riot steunde met een soortgelijke flashmob performance.

Wat we in de films zien past goed in het beeld dat Human Rights Watch-expert Rachel Denber schetst op de persconferentie: het regime stimuleert tegenstellingen en creëert vijanden, om zo bij de aanhang juist een gevoel van nationalistische eenheid te stimuleren. De mooiste scène in Pussy Vs Putin vindt plaats tijdens een rel tussen tegenstanders van het regime en jonge orthodoxe christenen. Terwijl ze buiten met elkaar op de vuist gaan, filmt de camera hoe voor- en tegenstanders in hetzelfde busje gesmeten worden. Die film is rauw en ogenschijnlijk nauwelijks geëdit, het is een aaneenschakeling van materiaal dat van de acties geschoten is, van binnenuit als het ware. A Punk Prayer is gebaseerd op dezelfde basisbeelden, maar dan gestileerder gemonteerd en met veel meer duiding. Ook hier maakt vooral Nadezjda 'Nadia' Tolokonnikov indruk, met een onverzettelijke uitstraling. Ze is ijzig kalm en jaloersmakend principieel. Eerder al deed ze mee aan allerlei geëngageerde kunstmanifestaties. Het pontificaal zoenen van vrouwelijke politie-agenten bijvoorbeeld. Of een orgie in een biologisch museum, als protest tegen de toenmalige president Medvedev. Tolonnikov was destijds 19 en acht maanden zwanger. In de film onderstreept ze op verzoek het woord nog eens: riot, uproar, progrom, mensen die het niet eens zijn met het regime. Orthodoxe christenen in de film omschrijven haar als een demon, een heks, die in de zestiende eeuw op de brandstapel zou belanden.

Je kunt het je nauwelijks voorstellen als je de vrouwen hier in Amsterdam ziet. Het is fascinerend om te zien hoe weinig van de rebellie terug te zien is in de twee stijlvol gekapte en geklede jonge vrouwen die hier vandaag aan het woord komen. Hun belangrijkste wapens - humor en adrenaline - hebben ze 's middags op de persconferentie thuisgelaten. Dat heeft niets te maken met die twee jaar in een Siberisch werkkamp, want dat ze nu de wereld rondreizen om interviews te geven kun je bepaald niet laf noemen. Maar ze zitten ingeklemd tussen de woordvoerders van mensenrechtenorganisaties en lijken murw van het mediacircus. Ze geven hun mening over de Nederlandse delegatie voor de Olympische Spelen in Sotsji, spraken er zelfs over met Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken. Nee, ze hebben geen toezeggingen van hem gekregen, en ja, zijn Russisch is prima, antwoorden ze keurig. "We realiseren ons dat het niet meer realistisch is de delegatie terug te trekken, maar het is goed als ze daar met activisten praten." Over de veelgenoemde dialoog met Putin zijn ze helder. "Putin heeft een heel ander idee over wat een dialoog is dan men hier heeft. Als hij achter gesloten deuren knikt en instemt, zegt dat niets. Het moet in het openbaar gebeuren." Nee, het was niet leuk achter de tralies, maar ze lieten zich het zwijgen niet opleggen. Toen een vrouw overleed in een werkkamp, moesten alle gevangenen een zwijgdocument tekenen, maar zij vinden het belangrijk juist dat soort incidenten openbaar te maken. De boodschap is helder, maar zonder bravoure en verrassing simpelweg een beetje saai.

's Avonds, na vertoning van de film, zijn de twee gelukkig wat losser. Zo rollen de souvenirworstjes van plezier letterlijk over het podium en noemt Nadia de gevangenisradio 'het ergste in Rusland na Putin'. We zien ze weer even giechelen, zoals ze dat ook deden met die tientallen fotografen voor hun neus in het beklaagdenbankje. We zien ook dat Peter, de echtgenoot van Nadia, zich manifesteert als de denker achter de groep. Hij is de motor achter de PR-campagne rond het proces, en hij is de enige van de drie die (werkelijk voortreffelijk) Engels spreekt. Hij weet zeer helder uit te leggen hoe de belangen van conservatieve stromingen in Rusland inzet zijn van de grootste machtsstrijd sinds het verdwijnen van de Sovjet Unie. Het verhaal is helder, de gekozen vorm is vandaag jammer genoeg een beetje saai. Een journalist van Radio Free Europe vraagt aan het eind van de persconferentie of het voor een westers publiek niet beter zou zijn meer als punkgroep naar voren te treden, in plaats van de beschaafde praters die we nu voor ons zien. Het antwoord: "Wij hebben verschillende rollen, Pussy Riot is er slechts een."

Het is verleidelijk om Pussy Riot hier te beschouwen als een band. Ze waren immers een van de grootste rock 'n roll-verhalen van de laatste jaren. Misschien is dat wel fout. Misschien is het alleen die boodschap nog die telt, niet meer de vorm. Misschien moeten we ze beschouwen als onderdeel van de mensenrechtenmachine. Opgeslokt door de mannen in colbert met pochet, die hier vanavond nippend aan de witte wijn de situatie van homo's in Rusland staan te bespreken. Volgende week geven ze acte de présence op een door Madonna gehost benefietconcert in New York. Ze beloven er niet op te treden, zegt Tolokonnikov. Sterker nog: het lijkt niet eens een optie geweest te zijn. Zonde! Maar echt, zonde! Het brengt de verslaggever van Pownews tot de meest onbegrepen vraag van de dag: "What happened to the punk?"

nu op 3voor12