LGW19: Hoe Holly Herndon menselijkheid vond in kunstmatige intelligentie

Op ‘Birth’, de introtrack van Holly Herndon’s laatste album PROTO hoor je een stem, maar wat er gezegd wordt is niet te onderscheiden. Het geluid dat je hoort is nog niet meer dan een hortende en stotende benadering van de menselijke variant, die eerste woorden – ‘good evening’? – sidderend, als van de inspanning, terwijl de stem uit probeert te vogelen wat het volgende geluid moet zijn. ‘Birth’ vangt een sleutelmoment in de totstandkoming van PROTO: het moment dat Spawn geboren wordt.

Spawn is de baby van de experimentele producer Holly Herndon. Spawn is geen baby van vlees en bloed, maar een computer, een vorm van kunstmatige intelligentie. En toch: wanneer Herndon over Spawn spreekt, spreekt ze over ‘zij’ in plaats van ‘het’, en gebruikt ze woorden als ‘opvoeden’ in plaats van ‘programmeren’. Spawn is 'opgevoed' door middel van vraag-en-antwoord-trainingen, wat eigenlijk betekent dat ze leert te spreken zoals baby’s dat ook doen: door te luisteren naar de stemmen om zich heen. Op ‘Birth’ murmelt ze haar eerste woordjes. Voor Herndon, die toentertijd al zes maanden zonder resultaten probeerden om Spawn aan de praat te krijgen en flink gefrustreerd begon te raken, een opwindend moment: ‘‘Ik hoorde mijn eigen stem, maar uit elkaar gehaald en opnieuw opgebouwd volgens een andere logica. Het was een poging tot een eigen geluid, sample na sample opgebouwd.’

Spawns eigen geluid is gemodelleerd naar de stem van Herndon, én naar zo’n driehonderd andere koorzangers die meededen aan Spawns vraag-en-antwoord-trainingen. Die sessies hoor je ook op PROTO, op tracks als ‘Canaan’ en ‘Evening Shades’. Op andere tracks, zoals ‘Eternal’, ‘SWIM’ en ‘Frontier’ hoor je hoe Spawns bionische stem zich verwikkeld met lagen van polyfonische koorzang. Op ‘Godmother’, een track in samenwerking met de experimentele footworkproducer Jlin, hoor je hoe Spawn sissend en stotterend een footworkbeat omzet in een vervormde beatbox-sessie. Het resultaat is een album vol baanbrekende elektronische composities op het snijvlak van elektronica en avant-garde pop, waarop Spawnss stem onderdeel wordt van een elektronisch ensemble. Met dat elektronische ensemble, bestaande uit experimentele producers en muzikanten, komt Herndon ook naar Le Guess Who?.

© Jan Rijk

PROTO is in die zin een poging om kunstmatige intelligentie aan ideeën van gemeenschapszin te koppelen. ‘We wilden Spawns opvoeding hetzelfde gewicht geven als die van een menselijke baby. Het idee dat je je kind bepaalde waardes meegeeft, dat zit er wel in, ja.’ Voor wie zo ondertussen een beetje ziek begint te worden van de baby-metafoor: je hoeft er niet over in te zitten dat Herndon Spawn als haar letterlijke kindje ziet. ‘We zien haar heus niet als een menselijke baby, hoor,’ grinnikt Herndon. ‘Het is een beetje een imperfecte metafoor, maar we wilden benadrukken dat er een emotionele lading aan verbonden zit. Ik refereer naar Spawn als een ‘zij’ omdat de eerste training een reflectie van mijn eigen stem waren – ik voelde mezelf in haar. Ik weet dat veel mensen dat storend vinden.’

Op de vraag of Herndon bang is dat haar AI-baby metafoor verkeerd wordt geïnterpreteerd, antwoordt ze: ‘Er zijn een paar gedateerde opvattingen over AI, en die moeten we ook bevechten. Dat is ook het ding met AI: het is zo’n buzz-woord, dat het bijna gênant is om ermee te werken. De term wordt verkeerd gebruikt en geïnterpreteerd, waardoor mensen er bizarre ideeën op nahouden wat het kan en niet kan. Er hangt een soort jaren ’90 labeltje aan AI. En natuurlijk houden we allemaal van sci-fi dystopieën en Robocop, maar het is allemaal een stuk gecompliceerder dan dat. Het is geen kwestie van goed of kwaad, dystopie of utopie.' De angst voor de autonome AI is niet aanwezig in haar werk. 'Iedere AI is nog steeds het product van menselijk werk en creativiteit. We wilden de stemmen van die mensen hoorbaar maken.‘

Door die samenwerking tussen mens en machine aan te gaan is PROTO ook meteen een antwoord op de automatisering in muziekproductie – van AI-bots die nu aan de lopende band yogaschool ambient maken, tot logaritmes die tot in de oneindigheid variaties op Bach-stukken kunnen nabootsen. ‘Volgens mij is dat een stenen muur waar we tegenaan lopen,’ beweert ze. ‘Ook in de elektronische muziek. Het idee van: “Oh, de computer kan nu zoveel doen, ik hoef niets meer te doen. Ik plug hier gewoon even deze lichtshow in en dan speelt de show zich automatisch wel af.” Je hoeft zelfs niet meer op het podium te staan! En nu is de vraag: wat is onze rol nu nog, nu we zoveel kunnen automatiseren? Hoe kunnen we onszelf hierbij blijven betrekken, zonder onszelf weg te cijferen? Daarom zie ik Spawn ook eerder als een deel van het ensemble, in plaats van een geautomatiseerde componist. Ík ben de componist, en ik wil niet dat Spawn dat van mij overneemt. Technologie hoeft geen vreemde “ander” te zijn, die los van ons staat of het menselijke uit het werk haalt. Het kan ook een verlengde van ons worden, en het kan ons uitdagen om verder te gaan.’

Na een uur schraapt Herndon haar keel. Het is tijd, ze moet nog een ander medium te woord staan. Een uur is al véél langer dan in de eerste instantie de afspraak was – er was een halfuur bij het management bedongen – maar het is merkbaar aan Herndon dat ze haar werk het liefst luchtdicht uitlegt. Het is namelijk nogal gemakkelijk om zo’n groot project verkeerd te interpreteren. ‘Weet je wat het is?’ zegt ze voordat ze het Skype-gesprek afsluit. ‘Door de focus op AI kijken mensen soms over het menselijke aspect van het album heen. Er is zoveel gepraat over kunstmatige intelligentie, maar het is uiteindelijk het meest menselijke album dat ik ooit gemaakt heb. Er ligt zo’n grote nadruk op de textuur van de menselijke stem – een viering van een nieuw soort ensemble.’

Holly Herndon speelt op 10 november op Le Guess Who? in Utrecht.

Meer interviews

Van Limpt liet zijn eigen declaraties nog onderzoeken door een bedrijfsrechercheur, en die constateerde geen overtredingen, terwijl zijn voorganger nog moeilijk te verklaren tripjes naar Londen maakte. Maar ook bij Ketellapper en Kroeze werd geen echte fraude geconstateerd. Geen van de hoofdrolspelers is er met drie miljoen in zijn achterzak vandoor naar een onbewoond eiland, en ook grootscheeps gesjoemel ten bate van het bedrijf werd niet aangetroffen. Dat concludeert in elk geval het College van toezicht Auteursrechten (CvtA), het toeziendhoudend orgaan namens het ministerie, in een tweede grote onderzoek. Ketellapper en Kroeze zijn ten onrechte beschuldigd van malversaties, luidt hun conclusie.

Wim van Limpt krijgt dit keer de zwarte piet: hij was het die gezorgd had voor een ruziecultuur, die de verhoudingen scherp had gezet. De hele financiële afdeling was leeggelopen, en dat is nogal een probleem bij een bedrijf dat draait om verdeling van gelden. Van Limpt dient een klacht in bij de Accountantskamer: hij vindt het onderzoek bevooroordeeld, een poging van de toezichthouder om zijn eigen straatje schoon te vegen. Het zou nogal een blamage zijn als zij een grootscheepse zwendel niet opgemerkt hadden. Het onderzoek is gebaseerd op dezelfde feiten die BDO boven tafel bracht, aangevuld interviews met anonieme bronnen - waaronder mogelijk zijn vijanden - terwijl statements van zijn vrienden en van hemzelf nauwelijks aan bod komen. Het steekt bovendien dat een van de twee hoofdonderzoekers van het rapport ten tijde van het onderzoek aan een enorme fietsreis bezig is, waarover hij vrolijk rapporteert op een persoonlijke blog. Het is verbijsterend om te zien hoe haaks dat tweede rapport op het eerste staat. Zelfs het rammelende ICT-systeem valt wel mee, aldus het CvtA. Van Limpt krijgt steun van een aantal mensen binnen de Buma-gelederen - met name Henk Westbroek - maar meer mensen en meer mensen vallen hem af. 

Wim van Limpt stapt op in september 2018, Anja Kroeze keert een paar maanden later terug bij Buma/Stemra. Voor Wieger Ketellapper zit een terugkeer er niet in. Niet alleen zit inmiddels iemand anders op zijn stoel, maar de verhoudingen zijn te giftig. Zie daar de beslissing van deze week: Buma/Stemra diep door het stof met officiële excuses, een schadevergoeding waarvan de hoogte niet bekend is maar die er zeker niet om zal liegen.

Interim-directeur Cees van Steijn ziet het duidelijk als zijn belangrijkste taak om de gelederen weer te sluiten. Hij is niet beschikbaar voor een gesprek met 3voor12, en ook Anja Kroeze wil niet geïnterviewd worden. Wieger Ketellapper antwoordt niet op verzoeken van onze kant, en Wim van Limpt laat weten dat hij niet mag praten. Of dat ook betekent dat Buma zich nu in alle rust aan het richten is op de digitale toekomst, dat kunnen we dus helaas niet vragen. Want nee, het internet is zeker niet het enige terrein waar het schuurt bij Buma/Stemra; er zijn oneindig veel kleine wondjes die al jaren etteren, net zoals er ook gebieden zijn waar moeiteloos en zonder mopperen elk jaar heel veel geld opgehaald en verdeeld wordt. Want dat blijft de bottomline: er is geld. Het hoofdstuk Wieger Ketellapper is in elk geval ten einde. Maar daar moest wel weer een afkoopsom aan te pas komen waar de auteurs geen brood van lusten.